Simpel gezegd is symbolisch denken het vermogen om symbolen, abstracte concepten of objecten te gebruiken om iets anders weer te geven. Het is een cognitief proces waarbij we betekenis toekennen aan dingen, gebeurtenissen en relaties op basis van de symbolische waarden die we eraan toekennen, vaak afgeleid van ons culturele, sociale of persoonlijke begrip. Symbolen kunnen variëren van talen, cijfers en tekens tot kleuren, afbeeldingen en metaforen, die specifieke connotaties hebben die verder gaan dan hun letterlijke betekenis. 1
Inhoudsopgave
Historische achtergrond
Vroege mensen gebruikten symbolen om te communiceren en hun gedachten, emoties en ervaringen uit te drukken lang voordat geschreven talen werden ontwikkeld. Grotschilderingen, steengravures en symbolische artefacten zijn voorbeelden van vroeg fantasierijk denken. In de loop van de tijd ontwikkelden geschreven taal, kunst en wiskunde zich tot verfijnde vormen van symbolisch denken, waarbij symbolen complexe ideeën en abstracte concepten vertegenwoordigden. 2
De reis van de menselijke evolutie is boeiend, diep verweven met de opkomst van symbolisch denken. De vroegste sporen van symbolische materiële cultuur, die meer dan een half miljoen jaar oud zijn, omvatten niet alleen gereedschappen, maar ook ornamenten, lichaamsschilderijen en niet-figuratieve gravures. Aangenomen wordt dat deze praktijken, die dateren van vóór onze eigen soort, verband houden met de evolutie van specifieke hersengebieden en een sleutelrol spelen in de ontwikkeling van symbolische culturen binnen het geslacht homo.
Neuroarcheoloog Mathilde Salagnon onderzoekt in haar proefschrift de neurale basis van dergelijk denken. Ze onderzoekt hoe de hersenen symbolen waarnemen en onderscheiden, en of dit verband houdt met een vorm van sociale cognitie bij prehistorische mensen. Het baanbrekende werk van Salagnon maakt gebruik van magnetische resonantiebeeldvorming om de oorsprong van cognitieve functies bij mensen bloot te leggen. Haar onderzoek gaat verder dan het snijden van stenen werktuigen en omvat ook andere elementen van de prehistorische materiële cultuur, zoals ornamenten en gravures, die mogelijk meer inzicht kunnen bieden in de evolutie van de menselijke cognitie.
Verschillende gebieden
Wetenschap. Neurologisch betrekt abstract denken verschillende delen van de hersenen, waaronder de prefrontale cortex, die verband houden met besluitvorming, probleemoplossing en complex cognitief gedrag. Bovendien speelt symbolisch denken een fundamentele rol in de cognitieve ontwikkeling. Jean Piaget, een pionier in de ontwikkelingspsychologie, benadrukte dat kinderen rond de leeftijd van twee jaar symbolisch denken ontwikkelen, waardoor ze kunnen doen alsof ze spelen en begrijpen dat het ene ding het andere kan vertegenwoordigen 3.
Symbolisch denken doordringt tal van terreinen. In de wiskunde dienen getallen en bewerkingen als symbolen om complexe problemen op te lossen. In de literatuur gebruiken auteurs symbolen om hun verhalen een diepere betekenis te geven. Filosofen gebruiken symbolen om abstracte concepten over te brengen, terwijl computerwetenschappers het gebruiken om code te schrijven die machines kunnen begrijpen.
Cultuur. Symbolisch denken is nauw verweven met cultuur. Elke cultuur ontwikkelt zijn unieke symbolen met specifieke betekenissen. Een kleur als wit kan bijvoorbeeld symbool staan voor zuiverheid in de ene cultuur en de dood in een andere. Dergelijke symbolische verschillen kunnen leiden tot interculturele misverstanden 4.
Voorbij de mens. Allegorisch denken is niet beperkt tot de menselijke soort. Recente archeologische vondsten suggereren dat ook Neanderthalers in staat waren tot symbolisch denken. Een 51,000 jaar oud gegraveerd bot gevonden in Duitsland geeft bijvoorbeeld aan dat Neanderthalers abstracte concepten konden associëren met specifieke objecten, een belangrijk aspect van symbolisch denken 2.
Moderne Technologie. In technologie is symboliek van fundamenteel belang voor gebieden als kunstmatige intelligentie en codering. In AI worden symbolen gebruikt om kennis weer te geven en conclusies te trekken. Coderen is in wezen een vorm van symbolisch denken waarbij specifieke codecommando's complexe bewerkingen vertegenwoordigen.
Individuele identiteit. Persoonlijke symbolen, afgeleid van onze unieke ervaringen en waarden, vormen onze gedachten en gedragingen. Een persoon kan bijvoorbeeld een specifiek lied associëren met een belangrijke gebeurtenis in zijn leven, waardoor dat lied een persoonlijke symbolische betekenis krijgt 5.
Psychologie. In de psychologie wordt symbolisch denken vaak geassocieerd met het gebruik van symbolen om complexe emoties, ideeën of concepten weer te geven. Bij droomanalyse, een gangbare praktijk in de psychoanalyse, worden verschillende elementen van de droom bijvoorbeeld gezien als symbolen die diepere psychologische realiteiten vertegenwoordigen. Een slang kan bijvoorbeeld een waargenomen dreiging of angst symboliseren.
Perspectief. Lopend onderzoek richt zich op het verder ontrafelen van de fijne kneepjes van symbolisch denken en zijn rol in cognitieve ontwikkeling, interculturele communicatie, onderwijs en technologie. Er wordt aangenomen dat een beter begrip van symboliek zou kunnen helpen bij het creëren van effectievere onderwijsstrategieën, het ontwikkelen van geavanceerdere AI en het bevorderen van een beter intercultureel begrip.
Voorbeelden van gebruik
- Verkeerslichten: De kleuren rood, geel en groen zijn symbolische weergaven van respectievelijk de acties stoppen, vertragen of voorbereiden om te stoppen en gaan. Een kind begrijpt deze symboliek wanneer ze leren dat rood stoppen betekent, zelfs als het concept van het stoppen van beweging niet inherent verband houdt met de kleur rood.
- Wiskundige vergelijkingen: In de wiskunde worden symbolen gebruikt om hoeveelheden en bewerkingen weer te geven. De vergelijking "2 + 2 = 4" gebruikt bijvoorbeeld symbolen om een relatie weer te geven tussen getallen en het proces van optellen.
- Vlaggen: Vlaggen symboliseren een land of een groep. De vlag van de Verenigde Staten heeft bijvoorbeeld 50 sterren die de 50 staten vertegenwoordigen en 13 strepen die de oorspronkelijke 13 koloniën symboliseren.
- Kunst: Kunst gebruikt vaak symboliek om een diepere betekenis over te brengen. Een donkere stormachtige lucht in een schilderij kan bijvoorbeeld onrust of conflict binnen een personage symboliseren.
- Metaforen in de literatuur: Auteurs gebruiken vaak symbolisch denken om hun verhalen te versterken. In 'Animal Farm' van George Orwell bijvoorbeeld vertegenwoordigen verschillende diersoorten verschillende sociale en politieke klassen in de mensenwereld.
- Religieuze Symbolen: Veel religies gebruiken symbolen om hun geloof te vertegenwoordigen. Het kruis in het christendom symboliseert de kruisiging van Jezus Christus, terwijl de wassende maan en ster in de islam worden geassocieerd met de geschiedenis van het geloof.
- Bedrijfslogo's: Logo's symboliseren het merk en de waarden van een bedrijf. Zo staat het Apple-logo symbool voor innovatie en hoogwaardige technologie.
- emojis: In moderne digitale communicatie zijn emoji's symbolische representaties van emoties, activiteiten en objecten. Een hart-emoji wordt bijvoorbeeld gebruikt om liefde of genegenheid te symboliseren.
- Dreams: In de psychologie, vooral op het gebied van de door Sigmund Freud ontwikkelde psychoanalyse, wordt aangenomen dat dromen vol staan met symbolen die onderbewuste gedachten en verlangens vertegenwoordigen.
- Weersymbolen op een kaart: Meteorologen gebruiken verschillende symbolen om verschillende weersomstandigheden aan te geven. Een wolkensymbool staat voor bewolkte omstandigheden, terwijl een zonsymbool helder en zonnig weer aangeeft.
Conclusie
Tot slot, symbolisch denken is een fundamenteel aspect van menselijke cognitie en speelt een cruciale rol in ons vermogen om te communiceren, te begrijpen en te interageren met de wereld om ons heen. Terwijl we doorgaan met het verkennen van dit fascinerende cognitieve vermogen, kunnen we uitkijken naar nieuwe inzichten en ontdekkingen die ons begrip van de menselijke geest en zijn potentieel kunnen vergroten.
FAQ
Wat wordt bedoeld met symbolisch denken?
Dergelijk denken verwijst naar het cognitieve vermogen om symbolen, zoals woorden of afbeeldingen, te gebruiken om concepten, objecten of gebeurtenissen weer te geven die niet fysiek aanwezig zijn. Deze vorm van denken is fundamenteel voor de menselijke taal, redenering en creativiteit.
Wat is het tegenovergestelde van symbolisch denken?
Het tegenovergestelde van symbolisch denken zou kunnen worden beschouwd als concreet denken, dat wordt gekenmerkt door een focus op de onmiddellijke, letterlijke en specifieke details van een situatie zonder abstracte of metaforische interpretatie toe te passen. In deze manier van denken nemen individuen dingen waar zoals ze zijn, zonder er symbolische betekenissen of voorstellingen aan te associëren.
Beoordeeld door Alexander Lys, ML, een specialist op het gebied van symboliekonderzoek en droompsychologie. Een gecertificeerd deelnemer aan talrijke psychologische seminars en cursussen, auteur van honderden artikelen over psychologie, waaronder studies over symboliek in dromen en mythen vanuit wetenschappelijk perspectief.
- https://exploringyourmind.com/description-and-characteristics-of-symbolic-thought/[↩]
- https://cursus.edu/en/26278/where-does-our-symbolic-thinking-come-from-thesis[↩][↩]
- https://psychologydictionary.org/symbolic-thinking/[↩]
- https://symbolicthinking.net/en/[↩]
- https://buddingpsychologists.org/symbolism-in-psychology-a-narrative/[↩]
